Saturday, April 3, 2021

हिंसक आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचं प्रत्ययकारी चित्रण : 'राजकीय हत्या'

आपल्या (तथाकथित!) सुसंस्कृत समाजात नियमितपणे घडणाऱ्या मोर्चेधरणी, आंदोलनं यांसारख्या घटना किंवा अगदी सार्वजनिक उत्सव, समारंभ, मिरवणुका यांदरम्यान होणाऱ्या अथवा घडवल्या जाणाऱ्या दंगली, हाणामाऱ्या अशा स्थानिक पातळीवर घडणाऱ्या घडामोडींच्या मागे सामान्य माणसाच्या दृष्टीसही पडू न शकणारं किंवा कल्पनेतही न येऊ शकणारं असं गुप्त आणि तितकंच गलिच्छ राजकारण शिजत असतं. या तुलनेत आंतरराष्ट्रीय राजकारणात घडणाऱ्या घडामोडी, सत्तापालट, शीतयुद्ध यांदरम्यान घडणाऱ्या घटना किती गूढ, खोल आणि सामान्य माणसाच्या कल्पितापलीकडे असतील याची कल्पनाच केलेली बरी. आणि या अशा प्रकारच्या घटनांची परिणती अनेकदा त्या देशातील/प्रांतातील एखाद्या महत्वाच्या सत्ताधारी किंवा विरोधी पक्षातील नेत्याची हत्या होण्यात होत असते. अशा प्रकारच्या राजकीय हत्यांमध्ये कोणकोणत्या व्यक्ती, संस्था, गुप्तचर संघटना, अतिरेकी संघटना, दहशतवादी संस्था  यांचे हात असतील हे थेटपणे कधीच बाहेर येत नाही किंबहुना येऊ दिलं जात नाही. अशा प्रकारच्या आंतरराष्ट्रीय पातळीवरच्या अति महत्वाच्या व्यक्तींच्या हत्यांच्या घटनांचा परामर्श घेण्याचा प्रयत्न लेखक पंकज कालुवाला यांनी आपल्या 'राजकीय हत्या' या पुस्तकात केला आहे. कालुवाला यांचं हे दहावं पुस्तक. यापूर्वी देशोदेशींच्या गुप्तचर संघटनांवर श्री कालुवाला यांनी 'इस्रायलची मोसाद', 'अमेरिकेची सीआयए', 'रशियाची केजीबी' अशी अनेक पुस्तकं लिहिली आहेत. 

आपल्या राजकीय हत्या या पुस्तकात लेखकाने अकरा अतिमहत्वाच्या व्यक्तींच्या हत्यांविषयी तपशीलवार माहिती दिली आहे. यातल्या २-३ प्रकरणांचे अपवाद वगळता बाकीची सगळी प्रकरणं ही आशिया खंडातील महत्वाच्या राजकीय/लष्करी व्यक्तींच्या हत्यांविषयी चर्चा करतात. यात सर्वच प्रकरणं अतिशय तपशीलवारपणे सर्व मुद्द्यांची मांडणी करत असली तरी बहुतांशी वाचकांना माहीत असलेली आणि त्यामुळे जवळची वाटणारी काही प्रकरणं म्हणजे राजीव गांधी, इंदिरा गांधी, झिया उल हक, बेनझीर भुत्तो आणि सद्दाम हुसेन यांच्या हत्यांची प्रकरणं. इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्याविषयीच्या प्रकरणांची माहिती तर अतिशय विस्तारपूर्वक स्वरूपात, छोट्यातले छोटे तपशील पुरवून वाचकांना त्या हत्यांचं अधिकाअधिक स्पष्ट रीतीने आकलन होईल हा हेतू मनात ठेवून लिहिल्याचं आणि हा हेतू जवळपास १००% यशस्वी झाल्याचं प्रकरण संपेपर्यंत आपल्याकडे जमा झालेल्या माहितीवरून लक्षात येतं. आंतरराष्ट्रीय राजकारण आणि दहशतवाद या विषयाची आवड असणाऱ्या वाचकांनी आवर्जून वाचावं असं हे पुस्तक आहे.

पात्रपरिचयादरम्यान, हत्या झालेल्या अतिमहत्वाच्या व्यक्तीच्या पालकांच्या आयुष्यापासून सुरुवात करत लेखक त्या व्यक्तीच्या बालपणापासून ते उच्च पदापर्यंत पोचण्याच्या प्रवासावर बऱ्यापैकी प्रकाश टाकतो. त्यादरम्यान येणारी संकटं, अडीअडचणी आणि त्यावर नायकाने/नायिकेने केलेली मात या गोष्टी तर आपसूकपणे येतातच परंतु त्यादरम्यान नायक/नायिकेचं भावविश्व, संस्कार, राजकीय प्रभाव, स्वभाव, व्यक्तिगत आयुष्य या सर्वांचाही उहापोह केला जातो.

कुठल्याही भारतीयाला जवळच्या वाटणाऱ्या दोन महत्वाच्या हत्या म्हणजे इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या हत्या. आणि त्या हत्यांना पूरक असलेल्या किंवा त्या हत्यांचा परिणाम म्हणून घडलेल्या दोन घटना म्हणजे राजकीय आशीर्वादाने अतिशय पद्धतशीरपणे घडवण्यात आलेलं शिखांचं शिरकाण आणि दुसरी म्हणजे जनरल अरुणकुमार वैद्य यांची हत्या. ही दोन्ही प्रकरणं देखील अगदी अंगावर काटा आणणारी. जवळपास प्रत्येक प्रकरणात लेखकाने कटाक्षाने पाळलेला नियम म्हणजे तपशीलवार पात्रपरिचय आणि घडलेल्या घटनेची सखोल राजकीय/सामाजिक ससंदर्भ कारणमीमांसा. प्रत्येक प्रकरणात आपल्याला त्या घटनेत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक पात्राची तपशीलवार ओळख होते. अमुक एक व्यक्ती त्या वेळी अमुक अमुक प्रकारे का वागली अशा स्वाभाविकपणे पडणाऱ्या प्रश्नाचं उत्तर ही सर्व प्रकारची माहिती वाचकाला मिळाल्याने आपसूकपणेच मिळतं.

इंदिरा गांधींची हत्या :

इंदिरा गांधींच्या हत्याप्रकरणात फक्त अमृतसरच्या सुवर्ण मंदिरावर केलेल्या ऑपरेशन ब्लुस्टार पुरतंच मर्यादित न राहता, लष्कर आणि सरकारने ऑपरेशन ब्लुस्टारशी साधर्म्य साधणाऱ्या अन्य कारवाया, त्यांच्या यशापयशाची समीकरणं आणि अखेरीस ब्लुस्टार वरील शिक्कामोर्तब असा सर्व भाग तर अतिशय तपशिलाने येतोच परंतु ज्याचा बिमोड करणं सर्वतोपरी आवश्यक होतं आणि ज्याच्यामुळे सरकारला मनावर दगड ठेवून हे ऑपरेशन ब्लुस्टार करणं भाग पडलं तो जर्नलसिंग भिंद्रनवाले, त्याचा राजकीय प्रवास, त्याच्या पाशवी महत्वाकांक्षा, सत्तेची लालसा, कोणाच्याही मताला आणि जीवाला किंमत न देण्याची बेदरकार प्रवृत्ती यावरही प्रकाश टाकला जातो. आणि हे सर्व घडत असताना ऑपरेशन ब्लुस्टार कसं झालं, कसं घडलं, कुठल्या क्रमाने घडलं ते स्पष्ट करून सांगणाऱ्या आणि पानोपानी भेटीस येणाऱ्या आकृत्या आणि नकाशे यामुळेही ऑपरेशन ब्लुस्टारचा थरार आपल्याला बसल्या जागी अनुभवायला मिळतो. कुठल्याही यशस्वी अथवा फसलेल्या लष्करी कारवाईत ती कारवाई झाल्यावर काय चुका झाल्या, काय करायला नको होतं, त्याऐवजी काय करायला हवं होतं हे सांगणं किती सोपं असतं मात्र त्या कठीण समयी अक्षरशः क्षणार्धात निर्णय घ्यायची वेळ आल्यावर अचूक निर्णय घेणं किती अवघड जाऊ शकतं याचीही चुणूक सामान्य वाचकाला मिळते.

हत्येचं नियोजन आणि त्यानंतरच्या दंगली :

इंदिरा गांधींच्या हत्येचं नियोजन कित्येक आठवड्यांपासून चालू असूनही कोणाच्याही ते कसं लक्षात आलं नाही हे वाचून तर थक्कच व्हायला होतं. त्यांच्या हत्येनंतर त्यांना रुग्णालयात न्यायला गाडी नसणे, चुकीच्या रुग्णालयात नेले जाणे, अर्ध्या मार्गातून गाडी फिरवून तिसऱ्याच रुग्णालयात नेले जाणे इत्यादी गोष्टी वाचून त्यांचा जीव वाचवण्यात संबंधितांनी केलेली अक्षम्य हेळसांड पाहून अक्षरशः हळहळ वाटल्याशिवाय राहत नाही. आणि त्यानंतर मात्र सुरु होतो तो सरकार प्रायोजित शिखांच्या शिरकाणाच्या रक्तरंजित प्रवासाच्या भयप्रद आणि भेदक वर्णनांचा अंगावर काटा आणणाऱ्या तपशिलांसह येणारा ताळेबंद. मतदार याद्यांच्या साहाय्याने शिखांच्या वस्त्यांवर वेचून वेचून करण्यात आलेले हल्ले, पोलिसांची निष्क्रियता, सरकारी नेत्यांनीच भाडोत्री गुंडांना हाताशी धरून घडवून आणलेल्या अमानुष कत्तली, जिवंत जाळणे, जाळण्यासाठी फॉस्फरस/टायर्स चा वापर हे सर्व वाचून प्रचंड असहायतेचा अनुभव येतो. आणि या सर्व अतिरेक्यांना काबूत आणण्याचे प्रयत्न करण्याऐवजी सर्वोच्च सरकारी नेत्याचे या सगळ्याची भलामण करणारे "जेव्हा एखादा वृक्ष उन्मळून पडतो तेव्हा जमीन थोडीफार हादरणारच" हे उद्गार तर अतिशय विषण्ण करून सोडतात. ३१ ऑक्टोबर ते ४ नोव्हेंबर १९८४ या पाच दिवसांत सरकारी आकड्याप्रमाणे सुमारे २८०० शिखांना जीव गमवावा लागला. मात्र प्रत्यक्षात हा आकडा सुमारे ८ ते १० हजार असल्याचं सांगितलं जातं.

राजीव गांधींची हत्या :

राजीव गांधींच्या हत्येच्या प्रकरणात त्या हत्येत अतिशय महत्वाची भूमिका निभावणारी श्रीलंका, तिथल्या विविध तामिळ संघटना, वांशिक संघर्ष या अशा सर्वाचा अतिशय तपशीलवारपणे उहापोह केला जातो. गेल्या अनेक वर्षांपासून श्रीलंकेचा इतिहास हा सिंहली आणि तामिळ अशा दोन वंशांच्या लोकांच्या वांशिक संघर्षामुळे रक्तरंजित झाला आहे हे आपण जाणतोच. परंतु हा संघर्ष काही दर्शकांपासूनचा नसून काही शतकं जुना आहे किंवा अगदी स्पष्टपणे सांगायचं तर इ. स. पूर्व ५०० च्या ही आधीपासूनचा आहे हे वाचल्यावर तर धक्काच बसतो.

श्रीलंकेतील वर्णसंघर्षाचा अतिप्राचीन इतिहास :

सर्वप्रथम इ. स. पूर्व ३५०० मध्ये दक्षिण भारतातून तामिळ लोकांनी श्रीलंकेच्या दिशेने प्रवास केला, आणि श्रीलंकेच्या उत्तर भागात आपल्या वसाहती वसवल्या आणि कालांतराने इ. स. पूर्व सुमारे ९०० च्या आसपास ते अनुराधापुर राज्य म्हणून नावारूपाला आलं. इ. स. पूर्व ५०० च्या सुमारास त्यावेळच्या वंगदेशात म्हणजेच आताच्या पश्चिम बंगालात सिंहपूर नावाचं राज्य होतं जे आता सिंगूर या नावाने ओळखलं जातं. सिंहपूरच्या राज्याचे राजा सिंहबाहू आणि राणी सिंहशिवाली यांनी राज्याचा ज्येष्ठ राजपुत्र विजया याला त्याच्या अपराधाची शिक्षा म्हणून राज्यातून हद्दपार होण्याची सजा सुनावली. राजपुत्र विजया आपल्या ७०० अनुयायांसमवेत राज्याबाहेर पडला आणि त्याने भूमार्गाचा वापर करण्याऐवजी जलमार्गाचा वापर करून आपल्या जहाजांवरून तांबपर्णी द्वीपाच्या महातिथ (म्हणजे आत्ताचे मन्नार किंवा मंथोला) या स्थळी तो येऊन पोहोचला. त्याकाळी श्रीलंकेला तांबूस रंगाची जमीन असलेला देश अर्थात तांबपर्णी या नावाने ओळखलं जात असे. तेथे येऊन पोचल्यावर विजया त्याच्या अनुयायांना स्वतःच्या आईच्या नावावरून सिंहली म्हणवून घ्यायला लागला. हे सर्वजण बौद्ध धर्म मानणारे होते. कालांतराने राजपुत्र विजया तेथील स्थानिक राणी कुवेनी हिच्याशी विवाहबद्ध झाला. हळूहळू सिंहली बौद्ध आणि तामिळ हिंदू यांच्यात संघर्षाची ठिणगी पडली. गेल्या अनेक वर्षांत अनेकदा सिंहली बौद्ध लोकांकडून तामिळ हिंदूंचं निर्वंशिकरण करण्याचे (ethnic cleansing) असंख्य प्रयत्न करून झाले. काहीवेळा त्यांना छुपेपणाने तर अनेकदा उघडपणे सरकारचा पाठींबा आणि सहकार्यही मिळालं.

एवढ्या प्राचीन वैराचा रक्तरंजित इतिहास असलेल्या संघर्षात तत्कालीन पंतप्रधानांनी शांतीसेना पाठवण्याचा घेतलेल्या चुकीच्या निर्णयापायी दुहेरी नुकसान झालं. या निर्णयामुळे श्रीलंकेतील तामिळींना काही मदत झाली नाही ती नाहीच पण उलट युद्धाचा अनुभव नसलेल्या शांतिसेनेला युद्धभूमीवर जावं लागल्याने आणि बळजबरीने लढायला लागल्याने त्यांचं मानसिक खच्चीकरण झालं आणि त्याबरोबर ते त्या सैनिकांच्या जीवावरही बेतलं आणि पुढे जाऊन राजीव गांधींच्या हत्येलाही कारणीभूत ठरलं. 

राजीव हत्येचा कट :

त्यानंतर लिट्टे (Liberation Tigers of Tamil Eelam) ची उभारणी, प्रभाकरनची जडणघडण, त्याच्या भारतीय सरकारशी झालेल्या चर्चा, दरम्यान बिघडलेले संबंध, भारत सरकार वरील राग, नजीकच्या भविष्यात भारतात होऊ घातलेल्या निवडणूका, जनतेचा गांधींकडे झुकणारा कौल आणि त्यामुळे भविष्यात लिट्टेचं होऊ शकणारं नुकसान आणि या सगळ्याचा अभ्यास करून प्रभाकरनने घेतलेला धाडसी निर्णय या सगळ्याचं तपशीलवार विवेचन आपल्याला वाचायला मिळतं. त्यानंतर कशा प्रकारे कट शिजला, त्यात कोणी कोणी भाग घेतला, कोणाच्या भूमिका काय होत्या, आपण नक्की कुठल्या कामगिरीवर आहोत याबद्दल सर्वच सभासदांमध्ये असलेली अनभिज्ञता आणि निवडक ज्येष्ठ सदस्य वगळता एकूणच सर्वच बाबतीत पाळली गेलेली गुप्तता आणि मौन याचा उहापोह केला जातो. त्या सभेदरम्यान राजीव गांधींपर्यंत पोचणं विश्वास बसणार नाही इतकं सोपं होतं हे वाचून धक्काच बसतो.

पाकिस्तानातील राजकीय हत्या :

झिया उल-हक यांच्यासारख्या सामान्य वकुबाचा माणूस निव्वळ नशीब आणि धर्मातिरेकाच्या आधारावर देशाच्या राजकारणात सर्वोच्च स्थानावर कसा जाऊन बसतो आणि विरोधकांचे काटे काढत असताना हळूहळू स्वतःलाच शत्रू निर्माण करून घेऊन अखेरीस त्याची परिणती आत्मघातात होण्याच्या संपूर्ण प्रवासाचं वर्णन हे हक यांच्या हत्येसंदर्भातील प्रकरणात वाचायला मिळतं. बेनझीर भुत्तोंच्या हत्येच्या प्रकरणात त्यांचा राजकीय प्रवास, शिक्षा, देश सोडणं, परतून येणं या सगळ्याचं वर्णन तर येतंच पण अखेरीस डोक्यात गोळ्या घालून हत्या करण्यात आलेल्या भुत्तोंच्या हत्येच्या अहवालात मात्र त्यांच्या हत्येचं कारण अपघाती असं दाखवून त्यांचा मृत्यू गाडीच्या सनरुफच्या लिव्हरला डोकं आपटल्यामुळे झाल्याचं वाचून हसावं की रडावं हे कळत नाही. हत्ये/अपघातानंतर काही तासांतच घटनास्थळी कुठलेही पुरावे गोळा केले न जाता ते स्थान आणि अपघाती गाडी पाण्याने धुवून पुसून काढली जाते हे तर अधिक हास्यास्पद की संशयास्पद असा संभ्रम निर्माण झाल्यावाचून राहत नाही! 

ओड्वायर, उधमसिंग आणि किपलिंग :

जालियनवाला बागेत पद्धतशीरपणे केल्या गेलेल्या मनुष्यसंहाराचा सूड म्हणून सरदार उधमसिंगांनी २१ वर्षं अविश्रांत मेहनत घेऊन, तयारी करून, संयम बाळगून, भारत ते जर्मनी ते इंग्लंड असा पाठलाग करत अखेरीस १९४० साली लंडनमधील कॅक्स्टन हॉलमधल्या सभेत मायकल ओड्वायरची गोळ्या घालून कशी हत्या केली याचं तपशीलवार वर्णन ओड्वायरच्या प्रकरणात वाचायला मिळतं. या प्रकरणातला एक धक्कादायक उल्लेख म्हणजे सगळ्या जगातल्या बाळगोपाळांच्या लाडक्या 'जंगलबुक' या पुस्तकाचा लेखक असलेल्या रुडयार्ड किपलिंग या लेखकाचा मुखवटा फाटून समोर आलेला त्याचा काळा चेहरा! जालियनवाला हत्याकांडात सहभागी असलेल्या जनरल डायरला लोकक्षोभामुळे का होईना पण सेवामुक्त करून इंग्लंडला परत पाठवलं गेलं. परंतु इंग्लंडमध्ये मात्र त्याला गुन्हेगार म्हणून न मानता त्याच्याकडे 'ब्रिटिश सत्तेचा तारणहार' म्हणून बघितलं गेलं. त्याला आर्थिक मदत करण्यासाठी मदतनिधी काढले गेले. या मदतनिधीसाठी जास्तीत जास्त देणग्या गोळा करण्यासाठी किपलिंग आघाडीवर होता. आणि या मदतनिधीतून सुमारे २६१३७ पौंड्स गोळा केले गेले. ही रक्कम सुमारे १०० वर्षांपूर्वीची आहे हे विसरता कामा नये.

 

राजकीय हत्यांची सामायिक कारणं :

अन्य प्रकरणांमध्ये इस्रायलचे पंतप्रधान राबीन, श्रीलंकेचे पंतप्रधान भंडारनायके, अफगाणिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष अमीन यांच्या हत्यांबद्दलचा तपशीलवार लेखाजोखा वाचायला मिळतो. प्रत्येक प्रकरणात तत्कालीन राजकारण, समाज, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, देशांतर्गत विरोध, इत्यादी प्रत्येक बाबीचा अतिशय काळजीपूर्वक अभ्यास करून प्रत्येक घटना स्पष्ट करून सांगण्यासाठी लेखकाने घेतलेली मेहनत स्पष्टपणे दिसते. आवर्जून सांगण्यासारखी गोष्ट म्हणजे लेखक उगाचंच 'पोलिटिकली करेक्ट' राहण्याचा प्रयत्न न करता त्या त्या घटनेत तत्कालीन राजकारणातील कुठल्या नेत्याची/व्यक्तीची चूक होती, कोण दोषी होतं हे अगदी स्पष्टपणे आणि ससंदर्भ मांडतो. जवळपास प्रत्येक राजकीय हत्येच्या घटनेविषयी जाणून घेतल्यावर पुस्तकाच्या अखेरीस एक बाब मात्र नक्की होते आणि ती म्हणजे ही की प्रत्येक राजकीय हत्येत गुप्तहेर खातं, त्या व्यक्तीचं अंगरक्षक दल, लष्कर, सरकार यांच्या चुकांव्यतिरिक्त काही सामायिक आढळणाऱ्या बाबी म्हणजे त्या नेत्याने न पाळलेले सुरक्षा नियम, जवळच्या व्यक्तींवर टाकलेला अनावश्यक विश्वास, गुप्तहेर संघटनांनी वेळोवेळी दिलेल्या सुरक्षाविषयक सूचनांकडे केलेलं दुर्लक्ष आणि विविध संस्थांमधला आपापसातल्या समन्वयाचा अभाव! पंतप्रधानांच्या सुरक्षेसाठी पोलीस, लष्कर, कमांडोज आणि तत्सम खाती सामायिकपणे जबाबदार असतात आणि त्यामुळे संपूर्ण जबाबदारी कुठल्याही एका घटकावर टाकता येत नाही.

अशा अनेक छोट्याछोट्या निरीक्षणांच्या नोंदी वाचक आपल्या मनात करत जातो आणि अखेरीस शेवटच्या प्रकरणाच्या शेवटी येऊन थबकतो. कारण पुस्तकाच्या अखेरीस येणाऱ्या संदर्भसूचीत सुमारे शंभरेक पुस्तकं आणि दोनशेच्यावर लेखांच्या नोंदी आढळतात आणि एकेका विषयाचा बारकाईने अभ्यास करण्याच्या पंकज कालुवाला यांच्या अभ्यासू वृत्तीला आपण मनोमन दंडवत घालतो आणि त्यांची इतर पुस्तकं वाचण्याचा दृढनिश्चय करतो.

Tuesday, February 16, 2021

वाटेवरची प्रार्थना

काल एक जरा वेगळाच किस्सा घडला. गुहागरहून थोडं उशिरा निघून आम्ही रात्री साधारण ८-८:१५ च्या आसपास कशेडी घाटाच्या तोंडाशी होतो. घाट जस्ट सुरू होणार होता. पण समोर बघतो तर वाहनांची खूप मोठी रांग लागली होती. प्रचंड ट्रॅफिक जॅम झाला होता. गाड्यांचे हेड-टेल लाईट्स वगळता किर्र काळोख होता. आमची गाडीही थोड्या वेळ थांबली. एव्हाना बाकीच्या गाड्यांमधले ड्रायव्हर्स बाहेर उतरले होते. त्यांच्या बोलण्याचा आवाज येत होता. खूप वेळ झाला, काहीच हालचाल नाही, सगळं बंद आहे, पोलीस सोडत नाहीयेत वगैरे वगैरे बोलणं ऐकू येत होतं. हळूहळू आम्हाला टेन्शन यायला लागलं. कारण गुगल मॅप्स तिथून पुढे ५ तास दाखवत होतं घरी पोचायला. आणि समजा हा ट्रॅफिक जॅम लवकर सुटलाच नाही किंवा अजून ३-४ तास राहिला तर घरी कसे आणि कधी पोचणार असं वाटायला लागलं. लेकाने ऑलरेडी प्रश्न विचारून हैराण करायला सुरुवात केली होती. समोर लांबच्यालांब नागमोडी वळणं घेतलेली वाहनांची रांग दिसत असल्याने त्याच्या एकाही प्रश्नाचं उत्तर आमच्याकडे नव्हतं. आता फक्त प्राप्त परिस्थितीला शरण जाऊन जे होईल ते स्वीकारायचं एवढा एकच मार्ग होता. आणि अचानक प्रकाशचा (आमचा ड्रायव्हर) फोन वाजला. त्याची रिंगटोन म्हणजे 'जाऊंद्या ना बाळासाहेब' या (अतिशय %@*) चित्रपटाचं टायटल सॉंग होतं. आणि ते गाणं म्हणजे

"वाट दिसू द्ये गा द्येवा वाट दिसू द्ये
वाट दिसू द्ये गा द्येवा गाठ सुटू द्ये"

हे गाणं म्हणजे अजय-अतुलच्या काही खास गाण्यांपैकी एक अतिशय गोड असं गाणं आहे. (ज्यांनी ऐकलं नसेल त्यांनी या युट्यूब लिंकवर जाऊन आवर्जून ऐका.
https://youtu.be/FeR81vxTdBs )

ते गाणं अचानक माझ्या डोक्यात वाजायला लागलं. आणि एकदा चुकून शेवटच्या "गाठ सुटू दे" ऐवजी "घाट सुटू दे" असंही म्हंटलं गेलं जे प्राप्त परिस्थितीत अतिशय चपखल बसणारं होतं. ते गाणं ऐकून काही क्षण तरी एकदम धीर आला.

लगान बघत असताना सर्वस्व हरलेला भुवनचा संघ ज्याप्रमाणे देवाला शरण जातो आणि अचानक कुठून तरी लांबवरून लताचे "ओ पालनहारे, निर्गुन और न्यारे" चे सूर येतात आणि भुवनबरोबर आपणही क्षणभर सगळं विसरून जाऊन त्या विधात्याला शरण जातो त्या प्रसंगाचीच एकदम आठवण आली. 

आणि काय आश्चर्य!!!! पुढच्या दोनेक मिनिटांत पुढच्या गाड्या हलायला लागल्या आणि सगळा ट्रॅफिक जॅम पाच मिनिटांत मोकळा झाला. थोडं अंतर गेल्यावर कळलं की सुमारे २०-२५ फूट लांबीच्या सळया वाहून नेत असलेला एक लांबच्या लांब फ्लॅट ट्रक एका मोठ्या जेसीबीवर आदळला होता. ट्रकच्या केबिनचा चक्काचूर झाला होता. जवळपास ३-४ तास तरी पूर्ण ट्रॅफिक जॅम झाला असावा. आम्ही थोडे उशिरा निघाल्याने म्हणा किंवा व्याडेश्वराच्या कृपेने म्हणा त्यातून सुखरूपपणे सुटलो होतो आणि जणू आम्हीच प्रार्थना करावी तद्वत "वाट दिसू दे" हे गाणं वाजलं होतं आणि आमची प्रार्थना ताबडतोब ऐकली जाऊन अक्षरशः पाच मिनिटांत ट्रॅफिक जॅमही सुटला होता! सगळंच विलक्षण चमत्कारिक आणि अद्भुत!!

Thursday, December 31, 2020

२०२० चा (पुस्तकी) जमाखर्च

 २०२० चा (पुस्तकी) जमाखर्च

चिनी व्हायरस आणि लॉकडाऊन मुळे यावर्षी वाचन नेहमीपेक्षा बरंच जास्त झालं. सुरुवातीच्या दोन-तीन महिन्यांत 'किंडल अनलिमिटेड' वर नारायण धारपांची अनेक नवीन पुस्तकं आली होती. ती एकामागोमाग एक वाचून झाली. गेल्या वर्षीही KU कृपेने धारपांची अनेक पुस्तकं झाली होतीच. त्यानंतर दीपक करंजीकर यांचं 'घातसूत्र' वाचून हादरून गेलो. नंतर निरंजन घाटे यांचं 'वाचत सुटलो त्याची गोष्ट' हाती आलं आणि ते आवडलंही खूप. एखाद्या लेखकाचं एखादं पुस्तक आवडलं की त्याची अजून पुस्तकं शोधून वाचून काढायची या माझ्या नेहमीच्या सवयीप्रमाणे मग निरंजन घाटे यांची बरीच पुस्तकं वाचून झाली. आणि त्यानंतर अचानक मे-जून दरम्यान कधीतरी ली चाईल्डच्या 'जॅक रीचर' सिरीज मधलं पहिलं पुस्तक अर्थात 'Killing Floor' हाती आलं आणि अक्षरशः भारावल्यागत मी रीचर वाचायला घेतला. त्यानंतर काही वैयक्तिक कारणांमुळे जुलै-ऑगस्ट मध्ये वाचन जवळपास बंद झालं. ऑगस्टच्या शेवटाकडे पुन्हा रीचरपुराण सुरु झालं. रीचरची पुस्तकं अन्य मराठी पुस्तकांपेक्षाही मोठी असूनही प्रामुख्याने त्यातल्या कथेच्या प्रवाहीपणामुळे, ली चाईल्डच्या अप्रतिम निवेदनशैलीमुळे ती खूप भराभर वाचून झाली. त्याबद्दल मी माझ्या रीचरसंबंधीच्या ओळखपर लेखात तपशीलाने लिहिलं आहेच. तो लेख वाचून अनेकांनी रीचर सिरीजची पुस्तकं वाचायला घेतल्याचं, आवडल्याचं आवर्जून कळवलं ही त्यातली आनंदाची बाब. 

सगळ्यात आनंदाची, अभिमानाची आणि हुरळून जाऊन फुशारक्या मारण्यासारखी गोष्ट म्हणजे यंदा पुस्तकांची शंभरी गाठली. वर्षभरात तब्ब्ल १०५ पुस्तकं वाचून झाली. पुन्हा कधी आयुष्यात वर्षभरात शंभरी पार होईल असं वाटत नाही. तस्मात् हे वर्ष विशेष महत्वाचं. पुस्तकांची यादी खालीलप्रमाणे. 

#शंभरी_भरली 

#Happy_Reading


नारायण धारप

थैलीतला खामरा

कपटी कंदार आणि कांताचा मनोरा

तळघर

अघोरी हिरावट

विश्वसम्राट

भुकेली रात्र

विषारी वारसा

केशवगढी

झाकलेला चेहरा

१० मैफल

११ सावट्या

१२ सैतान

१३ रत्नपंचक

१४ परीसस्पर्श

१५ न्यायमंदिर

१६ देवाज्ञा

१७ रावतेंचा पछाडलेला वाडा

१८ ऐसी रत्ने मेळवीन

१९ काळोखी पौर्णिमा

२० पडछाया

२१ अंधारातील उर्वशी

२२ चंद्रविलास

२३ संसर्ग

२४ दिवा मालवू नका

२५ शोध

२६ शिवराम

दीपक करंजीकर

२७ घातसूत्र

२८ आजच्या विश्वाचे आर्त

निरंजन घाटे

२९ वाचत सुटलो त्याची गोष्ट 

३० हटके भटके

३१ स्वयंवेध

३२ माझ्याविषयी

३३ आपली पृथ्वी

३४ आपल्या पूर्वजांचे तंत्रज्ञान

३५ गुन्हेगारांचे जग

३६ अमेरिकन गुन्हेगारी

३७ आण्विक अपघात आणि अण्वस्त्रे

३८ हायजॅक

३९ जगप्रसिद्ध विज्ञान कथा

४० यंत्रमानव आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता

४१ स्वयंवेध

४२ आपली पृथ्वी

अतुल कहाते

४३ स्टीव्ह जॉब्स

४४ युद्धखोर अमेरिका

सुहास शिरवळकर

४५ कल्पांत

४६ धुकंधुकं

४७ जाता.... येता

एस हुसेन झैदी

४८ भायखळा ते बँकॉक

४९ माफिया क्वीन्स ऑफ मुंबई

बाळ फोंडके

५० दृष्टिभ्रम

५१ गुडबाय अर्थ

५२ अखेरचा प्रयोग

५३ चिरंजीव

५४ ऑफलाइन

५५ द्विदल

वसंत वसंत लिमये

५६ लॉक ग्रिफिन

५७ विश्वस्त

५८ इन्साफ : बाबा कदम

५९ अक्करमाशी : शरणकुमार लिंबाळे 

६० उचल्या : लक्ष्मण गायकवाड 

६१ प्रेमचंद यांच्या श्रेष्ठ कथा : अनुवाद - डॉ विशाल तायडे 

६२ प्रेमचंद यांच्या निवडक कथा :  अनुवाद - आराधना कुलकर्णी 

६३ चौंडकं : राजन गवस 

६४ स्वातंत्र्यवीर सावरकर आक्षेप आणि वास्तव : अक्षय जोग

६५ विज्ञान युगातला शेरलॉक होम्स : विजय देवधर

६६ रॉ: भारतीय गुप्तचरसंस्थेची गूढगाथा : रवी आमले

६७ निवडक बाबुराव अर्नाळकर : संपादन - सतीश भावसार

६८ यक्षांची देणगी : जयंत नारळीकर

६९ "व्योमकेश बक्षी रहस्यकथा : मूळ लेखक : शरदिंदु बंदोपाध्याय - अनुवाद : अशोक जैन 

अनुवादित

७० सेवन्थ सिक्रेट : मूळ लेखक : आयर्विंग वॉलेस - अनुवाद : विजय देवधर 

७१ सेकंड लेडी : मूळ लेखक : आयर्विंग वॉलेस - अनुवाद : रवींद्र गुर्जर

७२ द पेलीकन ब्रिफ : मूळ लेखक : जॉन ग्रिशम - अनुवाद : रवींद्र गुर्जर

७३ द स्ट्रीट लॉयर : मूळ लेखक : जॉन ग्रिशम - अनुवाद : शीला कारखानीस 

७४ रनअवे जुरी : मूळ लेखक : जॉन ग्रिशम - अनुवाद : अनिल काळे 

७५ द पार्टनर : मूळ लेखक : जॉन ग्रिशम - अनुवाद : विभाकर शेंडे 

७६ सत्तर दिवस : मूळ लेखक : पिअर्स पॉल रीड - अनुवाद : रवींद्र गुर्जर

७७ कन्टेजन : मूळ लेखक : रॉबिन कूक - अनुवाद : प्रमोद जोगळेकर

७८ कोमा : मूळ लेखक : रॉबिन कूक - अनुवाद : रवींद्र गुर्जर

७९ माय नेम इज परवाना : मूळ लेखक : डेबोरा एलिस - अनुवाद : अपर्णा वेलणकर

८० पैसे कसा हा पैसा (Sucker Punch) : मूळ लेखक : जेम्स हॅडले चेस - अनुवाद : मनोरमा देवरे

८१ हिकरी डिकरी डॉक : मूळ लेखक : अगाथा ख्रिस्ती - अनुवाद : रेखा देशपांडे

८२ महाभारताचे रहस्य : ख्रिस्तोफर सी डॉयल - अनुवाद : मीना शेटे-संभू

८३ सियालकोट सागा : मूळ लेखक : अश्विन सांघी - अनुवाद : तृप्ती कुलकर्णी

८४ कालचक्राचे रक्षक : मूळ लेखक : अश्विन सांघी - अनुवाद : आरती देशपांडे

English

८५ Prey : Michael Christon

८६ The Litigators : John Grisham

Lee Child

८७ Killing Floor

८८ Tripwire

८९ The Visitor (UK), or Running Blind (US)

९० Echo Burning

९१ Without Fail

९२ Persuader

९३ The Enemy

९४ One Shot

९५ The Hard Way

९६ Bad Luck and Trouble

९७ Nothing to Lose

९८ Gone Tomorrow

९९ 61 Hours

१०० Worth Dying For

१०१ The Affair

१०२ Never Go Back

१०३ Make Me 

१०४ The Midnight Line

१०५ The Sentinel


Thursday, October 29, 2020

रिडींग रीचर इज रीचिंग रीचर



"मला इनो'ज डायनर मध्ये अटक करण्यात आली" असं एक व्यक्ती सांगते आहे या ओळीने पुस्तकाची सुरुवात होते. मग हॉटेलचं इत्यंभूत वर्णन येतं. त्यानंतर ती व्यक्ती हॉटेलात कुठे बसली आहेकाय खाल्लं हे हळूहळू सांगितलं जातं. त्यानंतर पोलिसांचं आगमनत्यांचंत्यांच्या गणवेशाचंरिव्हॉल्वरशॉटगन इत्यादी हत्यारांचं तपशीलवार वर्णन आणि त्यांचे फायदे-तोटे सांगितले जातात. कशासाठी अटक झाली आहे हे सांगितलं जातं. त्यानंतर हॉटेल मधून बाहेर पडतानाच्या प्रसंगाचं अतिशय मुद्देसूद वर्णन येतं. एव्हाना हॉटेलची रचनाटेबल्स, किचन, वेट्रेसहॉटेलच्या बाहेरचा परिसरदुकानंरस्ते हे सारं सारं आपल्या डोळ्यासमोर प्रत्यक्ष साकार झालेलं असतं. पोलीस स्टेशनला पोचल्यावर एकामागोमाग धक्क्यांची मालिका सुरु होते. तोवर वाचक इतका रंगून गेलेला असतो की एवढ्या कमी वेळात आपण एवढा लांबचा पल्ला गाठला आहे हे त्याच्या लक्षातही येत नाही. कारण अजूनही धक्कादायक प्रसंगांची मालिका संपलेली तर नसतेच उलट त्यांचा वेग आणि वारंवारता वाढलेली असते.

******

"आत्मघातकी हल्लेखोरांना (Suicide bombers) हेरणं सोपं असतं" असं आपल्याला सांगितलं जातं. आणि ते तसं का याची कारणमीमांसाही आपल्याला सांगितली जातात. प्रत्येक कारण हे प्रत्यक्षात अतिशय प्रयत्नपूर्वक मांडलेलं निरीक्षण असतं. हे आपण का वाचतोय हे नीट लक्षात न येऊनही आपण वाचत जातो आणि अचानक एक जोरदार धक्का आपल्याला बसतो! पुढे वाचत गेल्यावर कळतं की हा तर फक्त पहिला धक्का होता.

******

शहरातल्या एका अतिशय गजबजलेल्या ठिकाणी गोळीबार होतो. काही व्यक्ती मृत्यमुखी पडतात. एकच गोंधळ उडतो. दोन दिवसांनी एक व्यक्ती तिथे हजर होते. ती व्यक्ती कोणती का आली आहे आणि तिचा या गोळीबाराच्या घटनेशी काय संबंध हे सगळं वाचता वाचता वाचक अक्षरशः हादरून जातो.

******

कडाक्याच्या थंडीत हॉटेलमध्ये कॉफी पीत बसलेला नायक एका व्यक्तीचा जीव वाचवायचा म्हणून पुढाकार घेतो. हळूहळू अशा काही गुंतागुंतीच्या आणि रहस्यमय घटना घडत जातात की जे समोर दिसतंय ते पूर्ण चित्र नाही हे त्याच्या लक्षात येतं. त्या प्रकरणाची पाळंमूळं खणून काढायचीच असं ठरवून पुढे आलेला नायक त्या रहस्यात अधिकाधिक गुंतत जातो.

******

सहज फिरत असताना अचानक एका जुन्या वस्तू विकणाऱ्या दुकानात नायकाला एक अतिशय मौल्यवान अशी अंगठी दिसते. त्या अंगठीला एक वेगळ्या प्रकारचं महत्व असतं. त्यानंतर सुरु होतो तो शोध आणि पाठलागाचा एक लांबलचक प्रवास ज्यात नेहमीप्रमाणे अनेक धक्के बसून शेवटी कोडं उलगडतं.

******

कॉलेजच्या फाटकामधून बाहेर पडणाऱ्या एका तरुणाचं अपहरण करण्याचा कट वास्तवात येत असतो आणि अचानक काही चक्रं फिरतात आणि तो कट उधळून लावला जातो. पुढे काही वेगवान घटना घडून पहिलं प्रकरण संपता संपता अगदी शेवटच्या ओळीत आपल्याला प्रचंड धक्का बसतो आणि अधाश्याप्रमाणे आपण दुसऱ्या प्रकरणावर झडप घालतो आणि आधीचा धक्का सुसह्य म्हणायची पाळी आपल्यावर येते.

 ******

जेम्स डोवर ग्रांट नामक आणि अर्थात ली चाईल्ड या टोपणनावाने सुप्रसिद्ध असणाऱ्या ब्रिटिश लेखकाच्या अनुक्रमे किलिंग फ्लोअरगॉन टुमॉरोवन शॉटवर्थ डाईंग फॉरद मिडनाईट लाईन आणि पर्स्युअडर या काही सुप्रसिद्ध पुस्तकांचे हे ढोबळ सारांश आहेत. वर आलेल्या वर्णनांमध्ये नायक म्हणून आपल्या भेटीस येणारी व्यक्ती म्हणजे दुर्जनांचा कर्दनकाळ आणि सज्जनांचा तारणहार असलेला एकमेवाद्वितीय जॅक रीचर (नो मिडल नेम). ली चाईल्डने जॅक रीचर या काल्पनिक पात्राला केंद्रस्थानी ठेवून २४ पुस्तकं लिहिली आणि त्याचं पंचविसावं पुस्तक (द सेंटिनलनुकतंच दोन दिवसांपूर्वी प्रसिद्ध झालं. 'किलिंग फ्लोअरहे जॅक रीचरवरचं पहिलं पुस्तक ली चाईल्डने १९९७ मध्ये लिहिलं आणि अल्पावधीतच त्याला जगभर प्रचंड प्रसिद्धी आणि लोकप्रियता लाभली. जॅक रीचर हा जगभरातल्या रोमांचक आणि रहस्यमय प्रकारचं लेखन आवडणाऱ्या वाचकांच्या गळ्यातला ताईत बनला आणि पुढच्या प्रत्येक पुस्तकानंतर ही मालिका अशीच यशस्वीपणे मार्गक्रमणा करत राहिली.

कोण आहे हा जॅक रीचर??

एका वाक्यात ओळख करून द्यायची झाल्यास जॅक रीचर हा एक भटक्या अवलिया आहे, एकांडा शिलेदार आहे. सतत भटकत असल्याने तो कधी कुठे असेल हे कोणालाच माहीत नसतं परंतु त्याच्या गुन्ह्याच्या तपासातील असामान्य कौशल्यापायी निवृत्त झाल्यानंतरही त्याच्या मित्रांना, परिचितांना, लष्करातल्या लोकांना लोकांना त्याची मदत लागत असते. परंतु त्याचा स्वतःचा पत्ता (पर्मनंट अ‍ॅड्रेस) नसतो की फोन/मोबाईल नंबर नसतो. त्यामुळे त्याच्यापर्यंत पोचायला तऱ्हेतऱ्हेचे मार्ग चोखाळले जातात. कोणी विशिष्ट अशा सांकेतिक रेडिओ कोड्सच्या माध्यमातून त्याच्या बँकखात्यापर्यंत आणि पर्यायाने त्याच्यापर्यंत पोचतात तर कोणी लष्करी वृत्तपत्रांमध्ये बातमी देतात तर कोणी सरळ डिटेक्टिवच्या मार्फत त्याचा शोध घेतात. 

-----------------------------------------------------------------

"यू आर न्यु इन टाऊन. आरण्ट यू?" शी सेड.

"युज्युअली" रीचर सेड.

-----------------------------------------------------------------

त्याच्या या अशा प्रकारे आयुष्य कंठण्याला त्याची लष्करी पार्श्वभूमी कारणीभूत आहेरीचर हा अमेरिकन लष्करातल्या ११०व्या विशेष अन्वेषण दलात (110th Special Investigations Unit) १३ वर्षं मिलिटरी पोलीस म्हणून काम करून मेजर या हुद्द्यावरून निवृत्त झालेला एक माजी लष्करी अधिकारी आहे. रीचर हा या ११०व्या विशेष अन्वेषण दलाचा प्रथम प्रमुख अधिकारी अर्थात कमांडिंग ऑफिसर होता. या विशेष अन्वेषण दलाकडे अमेरिकन लष्करांतर्गत घडणाऱ्या अतिशय गुंतागुंतीच्या प्रकरणांची चौकशी करण्याची जबाबदारी असते. दुर्दैवाने अमेरिकन लष्करात करण्यात आलेली मनुष्यबळातील कपात आणि काही ज्येष्ठ दर्जाच्या अधिकाऱ्यांना दुखावल्याच्या कारणास्तव १९९७ साली रीचरला लष्करातून सन्माननीय निवृत्ती (Honorable Discharge) स्वीकारावी लागते. जॅक रीचरला 'ज्योनावाचा थोरला भाऊ असून त्याची आई फ्रेंच आणि वडील अमेरिकन असतात. रीचरचे वडील अमेरिकन लष्कराच्या आरमारात (US Marine Corps) कॅप्टन पदावर असतात. त्यांच्या सतत बदल्या होत असल्याने जॅक रीचरचं सुरुवातीचं आयुष्य जगभरातल्या विविध अमेरिकन लष्करी तळावर गेलेलं असतं. त्याचा जन्म जर्मनीमधील बर्लिन येथील लष्करी तळावर झालेला असतो. रीचरने लष्करातल्या नोकरीदरम्यान जगभर भटकंती केलेली असल्याने त्याचं स्वतःचं असं नियमित वास्तव्याचं ठिकाण नसतं. त्याचबरोबर अंगभूत फिरस्त्या वृत्तीमुळे त्याला एकाच ठिकाणी राहायलाही आवडत नसतं.

==========================

द वॉक वॉज लॉन्ग बट नॉट डिफिकल्ट.

जस्ट अ केस ऑफ पुटिंग वन फूट इन फ्रन्ट ऑफ द अदर.

==========================

त्यामुळे लष्करातून निवृत्त झाल्यावर तो सार्वजनिक बस वाहतुकीच्या माध्यमातून संपूर्ण अमेरिकाभर भटकंती करत राहतो आणि छोट्या आणि स्वस्त मोटेल्समध्ये एका रात्रीच्या बोलीवर वास्तव्य करत असतो. या संपूर्ण भटकंती दरम्यान (तो अजूनही कुठेही स्थिर झालेला नसून भटकंती अद्यापही चालूच आहे) त्याला आलेले अनुभवभेटलेली माणसंगुदरलेले चांगले-वाईट प्रसंगओढवलेली संकटं आणि तो ती शिताफीने आणि धडाकेबाजपणे कशी परतवून लावतो या सगळ्याचा लेखाजोखा हा जॅक रीचर सिरीजमधल्या किंबहुना रीचर सिरीजमधल्या २५ पुस्तकांचा ऐवज आहे. (नाव जॅक रीचर असलं तरी हा आपली ओळख फक्त 'रीचरअशीच करून देत असतो. किंबहुना त्याची स्वतःची आई देखील त्याच्या भावाला 'ज्यो' मात्र जॅकला रीचर’ अशीच हाक मारत असते.)

 जॅक रीचरची वैशिष्ट्यंस्वभाव आणि आवडीनिवडी

हजारो नाही तरी निदान शेकडो माणसांमध्ये ठळकपणे उठून दिसू शकेल अशी साडेसहा फूट उंची आणि सुमारे १२५ किलो वजन अशी भरदार शरीरयष्टी रीचरला लाभलेली आहे. आणि विशेष म्हणजे दिवसरात्र व्यायाम करून किंवा मेहनत करून त्याने ही शरीरयष्टी कमावलेली नसून ती त्याला लाभलेली निसर्गदत्त देणगी आहे. कुठल्याही प्रकारचा व्यायाम न करताही त्याचं शरीर पिळदार आहे. व्यक्तिमत्व महाकाय आहे. (त्याच्या या अशा अतिविशाल देहापायी त्याला अनेकदा बिगफूटएपमॅनइनक्रेडिबल हल्क अशी विविध विशेषणं बहाल केली जातात.अजून एक वेगळेपण म्हणजे रीचर घड्याळ वापरत नाही. वापरत नाही म्हणण्यापेक्षा त्याला ते वापरायची आवश्यकताच भासत नाहीकारण त्याच्या मेंदूत एक निसर्गदत्त घड्याळ आहे जे सदैव चालू असतं आणि जेव्हा गरज पडेल तेव्हा त्याला त्या माध्यमातून वेळ कळत असते. वेळ बघायची असताना सामान्य माणसं मनगट किंचित फिरवतात तर हा मेंदूत (ल्या घड्याळात) डोकावून बघतो. अजून कहर म्हणजे तर हे घड्याळ फक्त जागेपणीच चालू असतं असं नाही तर सामान्य माणसं जशी गजर लावण्यासाठी गजराच्या घड्याळाचा वापर करतात अगदी त्याचप्रमाणे रीचर त्याच्या मेंदूतल्या घड्याळात गजर लावतो आणि आश्चर्य म्हणजे पहिल्या गजराला उठतोही!  रीचर हा पूर्वी अमेरिकन लष्करातल्या अंतर्गत पोलीस खात्यात कार्यरत असल्याने ली च्या पुस्तकांमध्ये अमेरिकन लष्करतिथलं अंतर्गत राजकारणघडामोडीडावपेच तसेच अमेरिकेने भाग घेतलेली काही युद्धं (रीचरच्या कालावधीत घडलेली) यांचे तपशीलवार उल्लेख येतातप्रचंड हजरजबाबी असणारा आणि प्रसंगी जरासा उर्मटही वाटणारा रीचर मूळचा मात्र बऱ्यापैकी अबोल आहे. अनेकदा समोरची व्यक्ती काही अपमानास्पद किंवा दुर्लक्ष करण्यायोग्य बोलली तर याचं उत्तर ठरलेलं असतं "आय सेड नथिंग. आय अ‍ॅम गुड अ‍ॅट सेइंग नथिंग!".

==========================

"यू नो मच अबाउट हेड इन्ज्युरीज?"

"ओन्ली द वन्स आय कॉज" रीचर सेड.

==========================

रीचर हा प्रचंड कॉफी प्रेमी आहे. जवळपास व्यसन म्हणावं इतपत कॉफी तो सतत पीत असतो. आणि तीही भरपूर आणि अतिशय कडक. अतिशय कडवट. त्यात दूध नाही की साखर नाही.

==========================

मेड मी सम कॉफी व्हिच पुट द होल डे इन अ बेटर लाईट!

--------------------------

देअर वॉज नो कॉफी अगेन. आय वॉज ऑन द पॉईंट ऑफ टेकिंग दॅट पर्सनली.

--------------------------

शी आस्क्ड "डजण्ट कॉफी कीप यू अवेक?"

"अन्टील आय वॉन्ट टु गो टु स्लीप. दॅट्स व्हॉट इट्स फॉर"

==========================

 सदैव भटकत असूनही किंबहुना त्यामुळेच रीचरकडे एक कालबाह्य (expired) पासपोर्टएक एटीएम कार्ड (तेही सुरुवातीची काही वर्षं नसतंच) आणि एक फोल्डिंग टूथब्रश वगळता इतर काहीही सामान नसतं. तो दरवेळी स्वस्तातले पण नवीन कपडे घेतो३-४ दिवस वापरतो आणि त्यानंतर धुण्याबिण्याच्या भानगडीत न पडता ते सरळ टाकून देऊन नवीन कपडे घेतो. यासाठीही त्याचं एक (जरासं विचित्र) लॉजिक आहे. कारण कपडे धुवायचे म्हणजे मशीन हवंमशीन हवं म्हणजे घर हवं आणि घर असेल तर एका(च) ठिकाणी राहावं लागेल जे त्याच्या प्रकृतीला आणि सवयीला मानवणारं नसतं. किंवा कपडे बाहेर धुवायला दिले तरी त्याचा भटक्या स्वभाव पाहता ते कपडे मिळेपर्यंत तो त्या शहरात असायला हवा. अजून एक कारण म्हणजे रीचर तसा काटकसरीने राहणारा माणूस आहे. स्वस्त मोटेल्समध्ये राहणारास्वस्त हॉटेल्समध्ये नाश्ता/कॉफी/जेवण घेणाऱ्या रीचरला कपडे धुणेइस्त्रीसाठी देणे वगैरे खर्च मान्य नसतात की परवडणारेही नसतात. नवीन घेतलेले कपडे दिवसा वापरून झाल्यावर रात्री मोटेलरूममधल्या गादीच्या खाली घडी करून ठेवून रात्रभर त्यावर झोपून सकाळी आपोआपच छान इस्त्री झालेले कपडे तो वापरत असतो.

==========================

"आय लाईक आयसोलेशन. आय कॅन गो थ्री वीक्स विदाऊट सेइंग अ वर्ड"

==========================

रीचरच्या अशा अनेक चित्रविचित्र सवयींनीप्रभावी संवादांनीथरारून सोडणाऱ्याअंगावर काटे आणणाऱ्या प्रसंगांनी आणि जबरदस्त हादरे देत देत अतिशय वेगाने पुढे सरकणाऱ्या घटनांनी रीचर सिरीजमधील पुस्तकांची पानंच्या पानं व्यापून टाकणाऱ्या ली चाईल्डच्या लेखणीपुढे आपण अक्षरशः नतमस्तक होऊन जातो.

 कोण आहे हा ली चाईल्ड??


वर उल्लेख आल्याप्रमाणे जॅक रीचर या महाकाय भटक्या नायकाला जन्माला घालणारा आणि त्याच्या रोमांचकारी साहसांनी वाचकांना वेड लावणाऱ्या रीचरचा मानसपिता म्हणजे जेम्स डोवर ग्रांट हा ब्रिटिश लेखक म्हणजेच ली चाईल्ड. शिक्षणाने वकील असून १९७७ ते १९९५ अशा सुमारे अठरा वर्षं ग्रनाडा या ब्रिटिश टेलिव्हिजन वाहिनीवर काम करत असताना हजारो बातम्याजाहिराती यांचं लेखन करणारा आणि अनेक कार्यक्रमांचा निर्माता असणाऱ्या ली च्या नोकरीवर १९९५ अचानक गदा आली आणि त्यानंतर त्याने लेखणी हातात घेतली. १९९७ साली प्रकाशित झालेल्या 'किलिंग फ्लोअर'च्या अभूतपूर्व यशानंतर मागे वळून न पाहता ली लिहीतच गेला आणि लिहीतच राहिला. १९९८ साली तो अमेरिकेत स्थायिक झालातेव्हापासून तब्बल २२ वर्षं तो लिहितोच आहे आणि वर्षाकाठी एक या वेगाने रीचर सिरीजमधली नवीन पुस्तकं सतत बाजारात येत आहेत. जगभरातल्या एकशेएक देशांपैकी कुठेतरीकोणीतरी दर तेराव्या सेकंदाला ली चाईल्डचं पुस्तक विकत घेत असतं आणि अशा तऱ्हेने आत्तापर्यंत ली चाईल्डच्या पुस्तकांच्या कमीत कमी १० कोटी प्रतींची विक्री झालेली आहे.


अशा या अमाप जनप्रियत्व लाभलेल्या लेखकाला २०१९ साली साहित्यक्षेत्रातील अपूर्व योगदानासाठी ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या देशातला 'सीबीईहा सर्वोच्च पुरस्कार देऊन सन्मानित केलं आहे. तर यंदाच्या बुकर पारितोषिकाच्या निवडीसाठीच्या परीक्षक मंडळातही ली चाईल्डचा समावेश करण्यात आला होता.



विषय आणि लेखनशैली

ली चाईल्डने आपला मानसपुत्र जॅक रीचर याचं व्यक्तिमत्व स्वतःवरच बेतलेलं आहे असं म्हंटलं तर वावगं ठरू नये. रीचरची उंची, वजन हे स्वतः ली शी मिळतंजुळतं तर आहेच पण रीचरचं साधं राहणीमान हेही थेट ली च्या राहणीमानाप्रमाणेच आहे. ली स्वतः अतिशय साधे, स्वस्त कपडे वापरतो. उंची किंवा महागड्या वस्तूंची त्याला फारशी आवड नाही. या साऱ्यांचं प्रतिबिंब रीचरच्या व्यक्तिमत्वात पडतं. ली चाईल्डच्या कादंबऱ्यांमधली शब्दनिवड अतिशय सोपी आणि वाक्यरचना सुटसुटीत असते. कुठलंही वाक्य साधारण ८-१० शब्दांत संपतं. (आणि यावरून 'पूर्णविरामांचा सढळ हस्ते वापर करणारा लेखक' म्हणून त्याच्यावर टीकाही होते.) 'किलिंग फ्लोअर' या पहिल्याच पुस्तकात ते पानोपानी जाणवतं. कदाचित एवढं सोपं आणि ओघवतं लेखन असल्यामुळे पहिल्या पुस्तकापासूनच तो सर्वसामान्य वाचकांना आपलासा वाटायला लागला असावा. ली चाईल्डच्या कादंबऱ्यांचा एक साचा पाहता त्यांचे ढोबळमानाने तीन भागांत विभाजन करता येते.

१. रहस्यमय घटना : कादंबरीच्या सुरुवातीच्या काही पानांमधून रहस्यमय/गूढ घटना घडायला लागतात. हळूहळू अशा धक्कादायक घटनांची एखादी छोटीशी मालिकाच तयार होते. नक्क्की काय घडतंयका घडतंय याचा पत्ता काही केल्या वाचकाला लागत नाही.

२. रहस्याचा उलगडा : हळूहळू वेगवेगळ्या भासणाऱ्या घटनांचा अर्थ उलगडायला लागतोघटना वेगवेगळ्या असल्या तरी त्यांच्यात असलेलं एक सामायिक नातं समोर यायला लागतं. त्या एकमेकांत कशा गुंतलेल्या आहेत याचं चित्र स्पष्ट होत जातं.

३. खलनायकांचा बिमोड : रहस्यघटना आणि त्यांचं कनेक्शन लक्षात आलं तरी या सगळ्यामागे नक्की कोण आणि कितीजण आहेत आणि कुकर्मांमागचा त्यांचा नक्की उद्देश काय हे सगळं शेवटच्या एक तृतीयांश भागात स्पष्ट होतं आणि शेवटी अर्थातच रीचर सर्व खलनायकांना त्यांच्या पापांची फळं भोगायला लावतो.

हा एक ढोबळ साचा असला तरी प्रत्येक पुस्तकात वेगवेगळे प्रसंग, पात्रंरहस्यघटनाराजकारण या सर्वांची शिताफीने सरमिसळ करत प्रत्येक वेळी एक परिपूर्ण रोमांचक अनुभव वाचकांसमोर ठेवण्याच्या ली चाईल्डच्या लेखनकसबाचं अफाट कौतुक वाटल्याशिवाय राहवत नाही.

प्रत्येकवेळी वाचकांना अक्षरशः जखडून टाकणाऱ्यामंत्रमुग्धअचंबित करणाऱ्या लेखनाची निर्मिती सतत करत राहणं हे फारच कौतुकास्पद आहे. हे लेखन अत्यंत प्रभावी होण्याची काही प्रमुख कारणं आहेत.

 


१. तपशीलवार वर्णनं : लेखाच्या सुरुवातीला 'किलिंग फ्लोअरच्या वर्णनात म्हंटल्याप्रमाणे रीचर ज्या गावात/शहरात येऊन पोचला असेल त्या शहराचं अतिशय तपशीलवार वर्णन आपल्याला वाचायला मिळतं. रस्तेत्यांना मिळणारे उपरस्तेगल्ल्याचौकदुकानांची रांगत्यांचा क्रमहॉटेल/ऑफिस/मोटेल मधील बैठकीची व्यवस्थावस्तूंची मांडणीत्या त्या ठिकाणी काम करणारे कर्मचारीत्यांची वाहनंवाहनांचे प्रकारपोलीस किंवा खलनायक आणि त्यांची हत्यारं आणि त्यांचे फायदे/तोटे इत्यादी सगळ्या सगळ्याची अतिशय सविस्तर मांडणी आपल्यापुढे केली जाते. त्याच त्याच वस्तूंचे संदर्भ आपल्याला पुन्हा पुन्हा दिले जातात जेणेकरून आधी दिलेल्या वर्णनाशी आपण ते मनातल्या मनात आपोआपच ताडून बघू लागतो आणि बघता बघता त्या गावाचा/शहराचा त्रिमितीय नकाशा आपल्या डोळ्यासमोर उभा राहतो. "रीचर सेकंड स्ट्रीट वरून चालत जाऊन उजवीकडे वळला" हे वाचलं की तिथे त्याचं हॉटेल आहे किंवा टायर्सचं दुकान आहे हे आपल्या डोक्यातल्या चित्रात पक्कं बसून जातं.

 २. वातावरण निर्मिती : कुठल्याही महत्वाच्या प्रसंगाचं वर्णन करत असताना ली चाईल्ड त्या अनुषंगाने घडत जाणाऱ्या घटनावातावरण हे अतिशय अचूकपणे आपल्यासमोर मांडत जातो. याची सगळ्यात उत्तम उदाहरणं म्हणजे कुठल्याही पुस्तकात आलेली हाणामाऱ्यांची वर्णनं. हाणामाऱ्यांचे प्रसंग हे जेमतेम ३०-४० सेकंदात आटपणारे असतात (कारण रीचरसारख्या महाकाय प्रपातापुढे कुठलाही खलनायक टिकणं हे जवळपास अशक्य आहे.). परंतु या ३०-४० सेकंदांच्या प्रसंगांसाठी आवश्यक ती पार्श्ववभूमी तयार करताना सभोवतालचं वातावरणसमोरासमोर आलेल्यांचे पोशाखशरीरयष्टीतोंडवळा इत्यादीं इतकं अचूक वर्णन आपल्यासमोर केलं जातं की तो मारामारीचा किंवा पळून जाण्याचा किंवा गोळीबाराचा प्रसंग थेट आपल्यासमोर घडतोय असंच वाचकाला सतत वाटत राहतं.

३. रहस्यमय घटना आणि धक्कातंत्र : अतिशय वेगाने घडणाऱ्या घटनांच्या मालिकेत अधूनमधून सातत्याने धक्के बसत गेल्याने वाचकाच्या मनात तयार होत असलेलं किंवा वाचकाला वाटत असलेलं चित्र पार उधळूनभिरकावून दिलं जातं. या ज्या धक्कादायक घटना घडत जातात त्या अतिशय स्वाभाविक रीतीने घडत जातात. त्या कुठेही उगाच ओढूनताणून किंवा अट्टहासपूर्वक घडतायत असं कधीच वाटत नाही. त्यातलं रहस्य अतिशय अस्सल वाटतं. किंवा हे सगळे क्लूज आपल्याला माहीत असूनही हे आपल्या कसं लक्षात आलं नाही असं वाचकाला सतत वाटत राहतं. ली चाईल्डने काही वर्षांपूर्वी 'How to create Suspense' या शीर्षकाचा एक लघुनिबंध लिहिला होता. लिहिता लिहिता मधेच दुसऱ्या-तिसऱ्या परिच्छेदात "नव्वदीच्या दशकात लागलेल्या एका शोधाने मानवाचं आयुष्य बदललंअतिशय सुखकर झालं." असं एक वाक्य आलं. त्यानंतर टीव्हीकार्यक्रमघरपुस्तकं अशा इतर वर्णनांनी काही परिच्छेद भरले. पण काही केल्या तो शोध कुठला यावर भाष्य नव्हतं. त्यामुळे वाचकाच्या डोक्यात सतत भुणभुण चालूच की "तो शोध कोणता असेल बरं?". १-२ परिच्छेदांनंतर ली मिश्कीलपणे म्हणतोही की "मी अजूनही तुम्हाला तो शोध कोणता हे सांगितलेलं नाही. आणि तरीही किंवा म्हणूनच तुम्ही हा लेख वाचताय" आणि पुढच्या परिच्छेदात अखेरीस तो त्या कोड्याचं उत्तर देऊन टाकतो. त्या प्रश्नाचं/कोड्याचं उत्तर असतं टीव्हीचा रिमोट कंट्रोल. एवढ्या साध्याछोट्या उदाहरणातून 'How to create Suspense' या महत्वाच्या प्रश्नाचं उत्तर ली देऊन टाकतो आणि आपण त्याला मनोमन दंडवत घालतो कारण गेली काही मिनिटं ती वस्तू काय असेल या विचाराने आपल्या मेंदूचा अक्षरशः भुगा झालेला असतो. 

४. कडकचटपटीत संवाद : रीचरच्या हजरजबाबी स्वभावाला साजेसे चटपटीत संवाद किंवा वर्णनांमधून येणारी छोटी छोटी वाक्यं (Quotes) हा यातल्या प्रत्येक पुस्तकाचा अक्षरशः प्राण आहे.  "रीचर सेड नथिंग" हे तर त्यापैकी सर्वाधिक वापरलं गेलेलं आणि तरीही दरवेळी समोरच्याला तितक्याच प्रभावीपणे निरुत्तर करणारं वाक्य! अशा चुरचुरीत संवादांची ही काही निवडक उदाहरणं. यांसारखी अनेक मनोरंजक आणि चटपटीत वाक्यं ली चाईल्डच्या पुस्तकांमध्ये पानोपानी आढळतात.

 =============================================

यू नेव्हर हॅव अ‍ॅन अ‍ॅलाबाय व्हेन यू नीड वन. दॅट्स अ युनिव्हर्सल लॉ ऑफ नेचर.

----------------------------------------------------

"यू क्लिअर ऑन व्हॉट आय'ल डू टु यू इफ यू आर बुलशिटिंग मी?"

"आय कॅन गेस"

"ट्रिपल इट" रीचर सेड.

----------------------------------------------------

ही केम लिट्ल क्लोजर. हिज बडी केम वुईथ हिम. द स्मेल ग्रु स्ट्रॉन्गर.

आय (रीचर) सेड "यु गाईज नीड टु टेक अ बाथ. नॉट नेसेसरीली टुगेदर".

----------------------------------------------------

द वेट्रेस वॉज अ टिपिकल आयविटनेस. शी वॉज कंप्लिटली अनेबल टु डिस्क्राईब द वूमन हु हॅड बीन लूकिंग फॉर मी.

----------------------------------------------------

शी हॅड रिटन "यू आर लाईक न्यूयॉर्क सिटी. आय लव टु व्हिजिट बट आय कुड नेव्हर लिव देअर"

----------------------------------------------------

शी सेड "रीचरथ्री डेज इज नॉट पॉसिबल"

"लेट'स चॅलेन्ज दॅट अझम्प्शन. लेट'स मेक इट पॉसिबल." रीचर सेड.

=============================================

ली चाईल्डचं लेखन अभिजात असल्याचा किंवा त्याला फार साहित्यिक मूल्य असल्याचा 'आरोपखुद्द ली देखील मान्य करणार नाही. त्याचं लेखन हे सर्वसामान्य वाचकांना आपलंसं वाटणारंत्यांना आवडणारं खुसखुशीतमसालेदार आणि पूर्णतः कमर्शिअल स्वरूपाचं आहे. नव्वदच्या दशकातले अ‍ॅरनॉल्ड किंवा सिल्वेस्टर स्टॅलनचे हाणामारीचे आणि खलनायक व एकूणच शत्रुपक्षाचा एकहाती बिमोड करणारे 'माचोनायक असलेले चित्रपट ज्यांना आवडतात त्यांना रीचरच्या कादंबऱ्या प्रचंड आवडतील. त्याच्या कादंबऱ्यांची शीर्षकंही कादंबऱ्यांचा आशय पुरेशा स्पष्टपणे विशद करून सांगणारी असतात. उदाहरणार्थ किलिंग फ्लोअरडाय ट्रायिंगवर्थ डाईंग फॉरएको बर्निंगवन शॉटअ वॉन्टेड मॅनद हार्ड वेबॅड लक अँड ट्रबल (हे २०२० वर्षाचं चपखल वर्णन करणारं शीर्षक वाटू शकतं).

चित्रपट आणि साहित्यातले अन्य प्रयोग

ली चाईल्डच्या 'वन शॉटआणि 'नेव्हर गो बॅकया पुस्तकांवर आधारित अनुक्रमे 'जॅक रीचरआणि 'जॅक रीचर : नेव्हर गो बॅकअसे दोन चित्रपटही प्रदर्शित झाले आहेत. [दोन्ही चित्रपटांत ली ने पडद्यावर काही सेकंदांसाठी हजेरी (cameo) लावली आहे.] परंतु साडेसहा फुटी आणि सव्वाशे किलोच्या महाकाय रीचरला पडद्यावर टॉम क्रूझला साकारताना बघून रीचरच्या कट्टर चाहत्यांना सहनच झालं नाही. दोन्ही चित्रपट व्यावसायिक दृष्ट्या यशस्वी झाले असले तरी चाहत्यांच्या निषेधाचा विचार करून ली ने यानंतर क्रूझच्या ऐवजी रीचरच्या शारीरिक वर्णनाला योग्य न्याय देऊ शकेल असा कलाकार घेण्याचं ठरवलं. त्यानुसार यंदाच्या वर्षी कोरोनाच्या चीनी विषाणूची अवकृपा झाली नसती तर आपल्याला 'किलिंग फ्लोअरया पहिल्या पुस्तकावर आधारित सिरीजचा पहिला सिझन बघायचा योग आला असता. सध्या त्यावर काम चालू असून प्राईमवर ती मालिका प्रदर्शित होणार आहे अशी बातमी आहे. पहिल्या सिझनच्या यशापयशावरून रीचरच्या अन्य पुस्तकांवरही पुढील सीझन्स येण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. पहिल्या सिझन मध्ये रीचरची भूमिका अ‍ॅलन रीचसन हा (टॉम क्रूझच्या) तुलनेने विशेष प्रसिद्ध नसलेला अभिनेता करणार आहे.

कॅरीन स्लॉटर या लेखिकेच्या कादंबऱ्यांमध्ये आढळणारा विल ट्रेंट हा नायक आणि ली चा रीचर या दोन नायकांना एकत्रितपणे सादर करून त्यावर 'क्लिनिंग द गोल्डनावाची एक कथाही यावर्षी प्रकाशित झाली. तर डायन कॅप्री या लेखिकेने तर एक अजूनच अभिनव प्रयोग केला. प्रत्येक पुस्तकाच्या शेवटी रीचर त्या त्या गावातून/शहरातून निघून जातो असं वर्णन येतं. आणि त्यानंतर पुढच्या पुस्तकात तो एखाद्या वेगळ्याच राज्यात आहे असं दाखवलं जातं. तर कॅप्रीने दोन पुस्तकांच्या मध्ये रीचर कुठे असेलकाय करत असेल या कल्पनेवर आधारित 'द हंट फॉर जॅक रीचरया नावाच्या सिरीजमध्ये तब्ब्ल चौदा पुस्तकं लिहिली. तर ज्यूड हार्डीन या लेखकाने तर शब्दशः एक पाऊल पुढे टाकून, ४० वर्षं पुढे भविष्यकाळात जाऊन रीचरचा क्लोन केलेला नायक रॉक वॉल्हमन साकारला आणि त्याच्यावर आधारित 'द रीचर एक्सपरिमेंट' नावाची ९ पुस्तकांची सिरीज लिहिली. जगभर रीचर किती लोकप्रिय आहे याची ही एक प्रकारची पावतीच आहे.

ली च्या अनेक कट्टर चाहत्यांनी त्याची सगळी (२५) पुस्तकं दोनदा-तीनदा-पाचदा वाचलेली आहेत. काहींनी एकदा प्रकाशनाच्या क्रमानुसार तर एकदा कालक्रमानुसार (chronologically) वाचलेली आहेत. द एनिमीद अफेअर आणि नाईट स्कुल ही तीन पुस्तकं रीचर लष्करात कार्यरत असतानाच्या घडामोडींवर आधारित आहेत. त्यामुळे अनेकांनी ती त्याच क्रमाने वाचली आहेत. काही चाहत्यांकडे जॅक रीचर मालिकेतलं प्रत्येक पुस्तक पेपरबॅक आणि हार्डकव्हर या दोन्ही स्वरूपात आहे. आता दोन दिवसांपूर्वी प्रकाशित झालेल्या द सेंटिनल या पंचविसाव्या पुस्तकाला चाहते कसा प्रतिसाद देतात हे पाहणं फार औत्सुक्याचं ठरेल आणि त्याला कारणही तसंच महत्वाचं आहे. साधारण विसाव्या पुस्तकानंतर ली च्या मनात लेखननिवृत्तीचे विचार घोळायला लागले आणि ते त्याने प्रकाशकांना बोलूनही दाखवले. परंतु एवढी सोन्याची अंडी देणारी कोंबडी सोडून द्यायला प्रकाशक तयार नव्हते. त्यामुळे त्यांनी ली ला अजून काही काळ लिहीत राहण्याची विनंती (जबरदस्ती!) केली. त्याप्रमाणे त्याने अजून चार पुस्तकं लिहिली देखील. परंतु पंचविसाव्या पुस्तकाच्या वेळी मात्र त्याने लेखणी खाली ठेवली. त्याने रीचरचा शेवट करायचं ठरवलं होतं. 'डाईंग अलोनअसं त्या पुस्तकाचं नावही त्याने ठरवलं होतं. परंतु प्रकाशक तयार झाले नाहीत. त्यांनी ली ची समजूत घालायचा प्रयत्न केला. अखेरीस सुवर्णमध्य म्हणून ली ने आपला रीचर हा नायक अन्य एखाद्या लेखकाला लिहायला द्यावा असं प्रकाशकांनी सांगितलं. परंतु अन्य कोणाला लिहायला दिल्यास रीचरच्या व्यक्तिमत्वाच्या मूळ गाभ्यालाच धक्का बसायच्या धोक्याने ली ने ते नाकारलं. अखेरीस व्यावसायिक लेखक असलेलाली पेक्षा पंधरा वर्षांनी धाकटा असलेला त्याचा भाऊ अँड्र्यू ग्रांट अर्थात अँड्र्यू चाईल्ड याच्याकडे रीचरच्या नवीन पुस्तकाची जबाबदारी सोपवण्यात आली आणि ली सहलेखक म्हणून काम बघेल असं ठरलं. ली ने निवृत्त व्हायचं ठरवल्यापासून अर्थात एकविसाव्या पुस्तकापासून पुढची चार पुस्तकं अँड्र्यूनेच लिहिली आहेत असंही म्हणतात. थोडक्यात 'द सेंटिनललोकांना आवडलं तर निदान पुढची दहा एक पुस्तकं तरी रीचरला मरण नाही.

एकाच कल्पनेवर आणि एकाच नायकाला केंद्रस्थानी ठेऊन सलग दोन दर्शकांहून अधिक काळ लिहीत राहणं (२५ कादंबऱ्या आणि अनेक लघुकथा) हे फारच अवघड आव्हान आहे आणि ते ली चाईल्डने इतकी वर्षं लीलया पेललं आहे. इतकी वर्षं सतत लिहीत राहून जगभरातल्या वाचकांचं अनुभवविश्व समृद्ध करणाऱ्या ली चाईल्डचा आज सहासष्टावा तर जॅक रीचरचा साठावा वाढदिवस. दोघांनाही दीर्घायुष्य चिंतून आणि कृतज्ञतापूर्वक शुभेच्छा देऊन थांबतो.

Happy Birthday Lee Child!

Happy Birthday Jack Reacher!

#HappyBirthdayLeeChild

#HappyBirthdayJackReacher

#LeeChild

#JackReacher

हिंसक आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचं प्रत्ययकारी चित्रण : 'राजकीय हत्या'

आपल्या (तथाकथित!) सुसंस्कृत समाजात नियमितपणे घडणाऱ्या मोर्चे ,  धरणी , आंदोलनं यांसारख्या घटना किंवा अगदी सार्वजनिक उत्सव , समारंभ , मिरवणुक...